MAKALE İNCELEME: Öğretmenlerin Yapay Zekâ Okuryazarlığı ve Bilişim Teknolojileri Etik Kullanım Durumları Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Muzaffer, N., & Ünal, F. (2025). Öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlığı ve bilişim teknolojileri etik kullanım durumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(2), 2411-2438.

6. Giriş

Teknolojinin hızlı gelişimi ile birlikte yapay zekâ uygulamaları günlük yaşamın birçok alanında kullanılmaya başlanmıştır. Yapay zekâ teknolojileri özellikle eğitim alanında öğrenme süreçlerini değiştirmekte ve öğretmenlere yeni fırsatlar sunmaktadır. Günümüzde çevrimiçi eğitim platformları, akıllı sınıf uygulamaları, robotik sistemler ve otomatik değerlendirme sistemleri gibi birçok teknolojik araç eğitim süreçlerinde kullanılmaktadır.

Ancak yapay zekâ teknolojilerinin yaygınlaşması bazı etik sorunları da beraberinde getirmektedir. Bu sorunlar arasında veri güvenliği, gizlilik ihlalleri, ayrımcılık ve yanlış bilgi üretimi gibi problemler yer almaktadır. Bu nedenle öğretmenlerin yapay zekâ teknolojilerini bilinçli ve etik bir şekilde kullanmaları oldukça önemlidir. Eğitim ortamlarında teknolojinin etik şekilde kullanılması hem öğrencilerin güvenliği hem de eğitim sürecinin kalitesi açısından büyük önem taşımaktadır.

7. Araştırmanın Amacı

Bu araştırmanın temel amacı, öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlığı ile bilişim teknolojilerini etik kullanma düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemektir.

Araştırmada şu sorulara cevap aranmıştır:

Öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlık düzeyleri nedir?
Öğretmenlerin bilişim teknolojilerini etik kullanım düzeyleri nedir?
Bu düzeyler demografik özelliklere göre farklılık göstermekte midir?
Yapay zekâ kullanırken öğretmenlerin dikkat ettiği etik davranışlar nelerdir?
Bilişim teknolojilerinin etik dışı kullanımını önlemek için alınabilecek önlemler nelerdir?

Bu sorular doğrultusunda öğretmenlerin teknoloji kullanımındaki etik farkındalıkları analiz edilmiştir.

8.Yöntem

8.1. Araştırma Modeli

Araştırmada nicel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Nicel araştırma kapsamında tarama modeli tercih edilmiştir. Bu model sayesinde araştırmadaki değişkenler arasındaki ilişkiler istatistiksel yöntemlerle incelenmiştir..

8.2. Evren ve Örneklem / Çalışma Grubu

Araştırmanın çalışma grubunu 2024-2025 eğitim öğretim yılında Zonguldak ilinde görev yapan 258 öğretmen oluşturmaktadır. Katılımcılar gönüllülük esasına göre araştırmaya dahil edilmiştir.

8.3. Veri Toplama Araçları

Araştırmada veri toplamak amacıyla iki farklı ölçek kullanılmıştır:

Yapay Zekâ Okuryazarlığı Ölçeği
Bilişim Teknolojileri Etik Kullanım Ölçeği

Bunun yanında öğretmenlerin görüşlerini belirlemek amacıyla iki adet açık uçlu soru da kullanılmıştır. Veriler Google Forms aracılığıyla toplanmıştır.

8.4. Verilerin Analizi

Toplanan veriler SPSS programı kullanılarak analiz edilmiştir. Analiz sürecinde:

Betimsel istatistikler
t-testi
ANOVA
Mann-Whitney U testi
Kruskal-Wallis testi
Spearman korelasyon analizi

gibi istatistiksel yöntemlerden yararlanılmıştır.

9. Bulgular

Araştırma sonuçlarına göre öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin yüksek, bilişim teknolojilerini etik kullanım düzeylerinin ise orta seviyede olduğu belirlenmiştir.

Araştırmada ayrıca şu sonuçlara ulaşılmıştır:

Yapay zekâ okuryazarlığı ile bilişim teknolojilerini etik kullanım arasında pozitif bir ilişki bulunmaktadır.
Kadın öğretmenlerin bilişim teknolojilerini etik kullanım düzeylerinin erkek öğretmenlere göre daha yüksek olduğu görülmüştür.
Öğretmenlerin yapay zekâ teknolojilerini kullanırken en çok dikkat ettikleri etik konu kişisel verilerin korunması ve insan haklarına saygı olmuştur.
Bilişim teknolojilerinin etik dışı kullanımını önlemek için alınabilecek önlemler konusunda öğretmenlerin önemli bir kısmı net bir görüş belirtmemiştir.

10. Tartışma, Sonuç ve Öneriler

Araştırma sonuçlarına göre öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin yüksek, bilişim teknolojilerini etik kullanma düzeylerinin ise orta seviyede olduğu belirlenmiştir. Bu durum öğretmenlerin yapay zekâ teknolojileri hakkında bilgi sahibi olduklarını ve bu teknolojileri kullanabildiklerini göstermektedir. Ancak bilişim teknolojilerinin etik kullanımı konusunda farkındalığın artırılmasına ihtiyaç olduğu görülmektedir. Ayrıca öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlığı ile bilişim teknolojilerini etik kullanma düzeyleri arasında pozitif bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Öğretmenlerin yapay zekâ kullanırken en çok dikkat ettikleri etik konuların kişisel verilerin korunması, insan haklarına saygı, telif hakkı ve intihal olduğu belirlenmiştir.

Demografik değişkenler incelendiğinde öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin çoğu değişkene göre anlamlı farklılık göstermediği, buna karşılık bilişim teknolojilerini etik kullanma düzeylerinin bazı değişkenlere göre farklılaştığı görülmüştür. Özellikle kadın öğretmenlerin ve 41–50 yaş arası öğretmenlerin bilişim teknolojilerini etik kullanma düzeyi diğer yaş gruplarına göre daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Ayrıca yapay zekâyı daha sık kullanan öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin de daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte araştırmanın yalnızca belirli bir ilde gerçekleştirilmiş olması ve verilerin sadece nicel yöntemle toplanması çalışmanın sınırlılıkları arasında yer almaktadır.

Öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlığı ve bilişim teknolojilerini etik kullanma becerilerinin geliştirilmesi amacıyla hizmet içi eğitim programlarının düzenlenmesi ve öğretmen yetiştirme programlarında dijital etik konularına daha fazla yer verilmesi önerilmektedir.

11. Makale İnceleme Sonuçları ve Öneriler

Bu makale bilişim etiği açısından değerlendirildiğinde, yapay zekâ teknolojilerinin eğitim ortamlarında giderek daha fazla kullanıldığını ve öğretmenlerin bu teknolojileri kullanırken önemli etik sorumluluklara sahip olduğunu göstermektedir. Öğretmenlerin yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin yüksek olması olumlu bir durumdur. Ancak bilişim teknolojilerini etik kullanma düzeylerinin orta seviyede olması, bu konuda farkındalığın ve bilinçli kullanımın daha da geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Bilişim etiği kapsamında özellikle kişisel verilerin korunması, telif hakları, intihal ve insan haklarına saygı gibi konular büyük önem taşımaktadır. Yapay zekâ araçlarının eğitimde yaygınlaşmasıyla birlikte bazı etik sorunlar da ortaya çıkabilmektedir. Örneğin yapay zekâ sistemlerinin bazen yanlış bilgi üretmesi, telif hakkı ihlallerine yol açması veya kişisel verilerin korunması konusunda risk oluşturması bu sorunlardan bazılarıdır. Ayrıca öğrencilerin ödevlerini tamamen yapay zekâ araçlarına yaptırması ya da yapay zekâdan alınan bilgilerin kaynak gösterilmeden kullanılması da eğitim ortamlarında akademik dürüstlük açısından önemli bir etik problem olarak görülmektedir.

Bu nedenle öğretmenlerin hem kendilerinin hem de öğrencilerin yapay zekâyı etik ve sorumlu bir şekilde kullanmaları konusunda bilinçli olmaları büyük önem taşımaktadır. Bu doğrultuda öğretmenlere yönelik dijital etik ve yapay zekâ kullanımı konusunda eğitimlerin artırılması, öğretmen yetiştirme programlarında bilişim etiği konularına daha fazla yer verilmesi ve öğrencilerin dijital etik konusunda bilinçlendirilmesi önemli görülmektedir. Ayrıca eğitim ortamlarında yapay zekâ kullanımına ilişkin etik riskler hakkında farkındalık oluşturulması gerektiği düşünülmektedir. Sonuç olarak, yapay zekâ teknolojilerinin eğitimde yaygınlaşmasıyla birlikte bilişim etiği konusunun öğretmenler ve öğrenciler açısından giderek daha önemli hale geldiğini ortaya koymaktadır.

Hazırlayan: Çağla Nisa DOĞAN 100223822

Bu inceleme Creative Commons Atıf-AynıLisanslaPaylaş 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır. Makale lisansı hakkında ilgili yazar ya da yayıncıdan bilgi alınız.

Cahit Cengizhan

Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi’nden 1991 yılında mezun olduktan sonra Uşak Endüstri Meslek Lisesi’nde Teknik öğretmen olarak göreve başladı. 1993 Yılında Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Eğitim Bölümünde araştırma görevlisi olarak akademik çalışmalara başladı. 1998 yılında M.Ü. Teknoloji Eğitimi Yüksek Lisansı, 1999 yılında İ.Ü. İşletme Davranış Bilimleri Yüksek lisans tezlerini vererek başarıyla mezun oldu. 2001 yılından itibaren Marmara Üniversitesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri bölümünde öğretim görevlisi olarak çalışmaya devam etmektedir. Yürüttüğü dersler arasında temel bilgisayar eğitimi, bilgisayar donanımı, bilgisayar ağları ve haberleşme, işletim sistemleri, web tabanlı programlama, açık kaynak kodlu yazılımlar, uzaktan eğitim, içerik geliştirme, eğitim yönetim sistemleri dersleri yer almaktadır. 2011-2016 yılları arası Atatürk Eğitim Fakültesi ve birimleri internet sayfaları, 2013-2015 yılları arasında Marmara üniversitesi internet sayfaları ve akademik idari birimler web sayfaları koordinatörü olarak görev yapmıştır. Çok sayıda seminer ve konferansta bildiri sunmuş, konuşmacı olarak katkı sağlamış, düzenleme ve yürütme kurullarında görevler almıştır. Akademik dergi, kongre, sempozyum, kurumsal ve kişisel web sayfaları hazırlayarak yayınlamıştır. ISO 27001 Bilgi Güvenliği Yönetim Sistemi Baş Denetçi Sertifikası sahibidir.

cahitcengizhan.com

Cahit Cengizhan

MAKALE İNCELEME: Öğretmenlerin Yapay Zekâ Okuryazarlığı ve Bilişim Teknolojileri Etik Kullanım Durumları Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Makalenin Adı

Yazar(lar)

3. Yıl/Sayı

4. Makale Erişim Adresi

5. Makale Künyesi(APA)