T.C. MARMARA ÜNİVERSİTESİ
ATATÜRK EĞİTİM FAKÜLTESİ
BİLGİSAYAR VE ÖĞRETİM TEKNOLOJİLERİ EĞİTİMİ BÖLÜMÜ
2025-2026 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI BAHAR DÖNEMİ
BİLİŞİM ETİĞİ DERSİ
MAKALE İNCELEME RAPORU
Hazırlayan: Serkan BÖLEK 100223821
İçindekiler
- Makalenin Adı 3
- Yazar(lar) 3
- Yıl/Sayı 3
- Makale Erişim Adresi 3
- Makale Künyesi (APA Standardı) 3
- Giriş. 3
- Araştırmanın Amacı 4
- Yöntem.. 4
8.5. Geçerlik, Güvenirlik ve Etik. 5
1. Makalenin Adı
Eğitim Bilimleri Lisansüstü Öğrencilerinin Üretken Yapay Zekâ Kullanım Deneyimleri ve Etik İkilemleri Üzerine Fenomenolojik Bir Araştırma
2. Yazar(lar)
Akça Okan YÜKSEL – Orta Doğu Teknik Üniversitesi
Ahmet GÖKMEN – Gazi Üniversitesi
Fatih ŞAHİN – Gazi Üniversitesi
Oktay GÖKTAŞ – Sivas Cumhuriyet Üniversitesi
3. Yıl/Sayı
2025 / Cilt 7, Özel Sayı
4. Makale Erişim Adresi
5. Makale Künyesi (APA Standardı)
Yüksel, A. O., Gökmen, A., Şahin, F., & Göktaş, O. (2025). Eğitim bilimleri lisansüstü öğrencilerinin üretken yapay zekâ kullanım deneyimleri ve etik ikilemleri üzerine fenomenolojik bir araştırma. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(Özel Sayı), 1-22. https://doi.org/10.51119/ereegf.2025.135
Anahtar Kelimeler: Üretken Yapay Zekâ, Etik İkilem, Eğitim Bilimleri, Lisansüstü Öğrenciler.
6. Giriş
Lisansüstü eğitim, ülkelerin bilimsel ve teknolojik gelişiminde önemli bir rol oynamaktadır. Geçmişte internetin eğitim üzerindeki dönüştürücü etkisini günümüzde Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) araçları devralmış durumdadır. Lisansüstü öğrenciler; araştırma süreçlerini hızlandırmak, metin özetlemek, fikir üretmek, çeviri yapmak ve zamandan tasarruf sağlamak gibi birçok amaçla bu araçları sıklıkla kullanmaktadır.
7. Araştırmanın Amacı
Bu araştırmanın temel amacı, eğitim bilimleri alanında lisansüstü öğrenim gören öğrencilerin üretken yapay zekâ (ÜYZ) araçlarını nasıl anlamlandırdıklarını, bu araçlarla olan deneyimlerini, akademik süreçlerde karşılaştıkları etik ikilemleri ve bu ikilemler karşısında geliştirdikleri çözüm yollarını ortaya koymaktır.
Araştırmada şu sorulara cevap aranmıştır:
- Eğitim bilimleri alanında öğrenim gören lisansüstü öğrenciler ÜYZ’ye nasıl bir anlam yüklemektedirler?
- Öğrenim gördükleri programlarda akademik çevrelerin ÜYZ’ye ilişkin yaklaşımlarını nasıl değerlendirmektedirler?
- Bilimsel üretimde üretken yapay zekâ araçlarını kullanmanın fırsatları, faydaları, riskleri ve güçlüklerine ilişkin düşünceleri ve deneyimleri nelerdir?
- Tüm bu süreçleri dikkate aldıklarında ne tür etik ikilemler yaşamaktadırlar ve bu etik ikilemlerle baş etmek için nasıl bir yol izlemektedirler?
Bu sorular doğrultusunda lisansüstü öğrencilerin akademik çalışmalardaki teknoloji kullanımları ve etik farkındalıkları derinlemesine analiz edilmiştir.
8. Yöntem
8.1. Araştırma Deseni
Bu araştırmada nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Nitel araştırma kapsamında, katılımcıların belirli bir olguya ilişkin yaşantılarını ve bu yaşantılara yükledikleri anlamları derinlemesine incelemeyi amaçlayan fenomenoloji (olgubilim) deseni tercih edilmiştir.
8.2. Katılımcılar
Araştırmanın çalışma grubunu, Ankara ilindeki bir devlet üniversitesinde eğitim bilimleri alanında lisansüstü eğitim gören 7 öğrenci oluşturmaktadır. Katılımcılar, amaçlı örnekleme yöntemlerinden maksimum çeşitlilik örneklemesi kullanılarak ve gönüllülük esasına bağlı kalınarak araştırmaya dâhil edilmiştir. Çalışma grubunda yer alan öğrencilerin dördü doktora, üçü ise yüksek lisans seviyesinde öğrenim görmektedir.
8.3. Veri Toplama Araçları
Araştırmada verileri derinlemesine toplayabilmek amacıyla araştırmacılar tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Görüşmeler katılımcılarla yüz yüze gerçekleştirilmiş olup, elde edilen veriler katılımcıların izni doğrultusunda ses kayıt cihazı ile kayıt altına alınmıştır.
8.4. Veri Analizi
Araştırma kapsamında elde edilen nitel verilerin analizinde tematik analiz yöntemi kullanılmıştır. Analiz süreci; verilerin aşina olunması, başlangıç kodlarının oluşturulması, temaların aranması, temaların gözden geçirilmesi, temaların tanımlanması ve isimlendirilmesi olmak üzere toplam altı aşamadan oluşmaktadır. Bu süreçte veriler araştırmacılar tarafından derinlemesine incelenerek anlamlı temalar altında bir araya getirilmiştir.
8.5. Geçerlik, Güvenirlik ve Etik
Araştırmanın geçerlik ve güvenirliğini sağlamak amacıyla veriler katılımcıların onayına sunulmuş ve araştırmacıların ortak analizi ile teyit edilmiştir. Etik ilkeler kapsamında; tüm katılımcılardan “Gönüllü Onam Formu” alınmış, katılımcıların kimlik bilgileri gizli tutularak K1, K2 gibi kod isimler kullanılmıştır. Ayrıca, araştırma için ilgili üniversitenin Etik Kurulundan gerekli izinler alınarak süreç şeffaflıkla yürütülmüştür.
9. Bulgular
Araştırmadan elde edilen bulgular, lisansüstü öğrencilerin Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) araçlarını akademik süreçlerin ayrılmaz bir parçası olarak gördüklerini ortaya koymuştur. Katılımcılar ÜYZ’yi; “yol arkadaşı”, “hızlandırıcı bir asistan” ve “fikir jimnastiği yapılan bir fikir üretimini destekleyen bir araç” olarak tanımlamaktadır. Akademik çevrelerin bu araçlara yaklaşımı konusunda ise genel bir belirsizliğin hâkim olduğu, bazı akademisyenlerin bu araçları tamamen yasaklama eğiliminde olduğu, bazılarının ise kullanımını desteklediği belirlenmiştir.
Öğrenciler, ÜYZ kullanımının özellikle literatür tarama, yabancı dildeki metinleri anlama ve yazım süreçlerini hızlandırma noktalarında büyük fırsatlar sunduğunu belirtmişlerdir. Ancak bu süreçte yaşanan en büyük zorlukların; “bilginin doğruluğundan emin olamama” ve “halüsinasyon (uydurma bilgi) üretme riski” olduğu saptanmıştır. Etik boyutta ise katılımcıların; “nerede yardım, nerede intihal başlar?” sorusu etrafında ciddi bir gri alan (ikilem) yaşadıkları, bu durumla baş etmek için ise şeffaflık ve dürüstlük ilkelerini benimsedikleri görülmüştür.
10. Tartışma
Üretken yapay zekâ araçlarının lisansüstü eğitimde kullanımı, fırsatlar ve önemli etik ikilemlerin bir arada bulunduğu karmaşık bir süreçtir. Araştırma bulguları, katılımcıların ÜYZ kullanımında özellikle intihal, veri gizliliği ve bilgi doğruluğu konularında ciddi endişeler taşıdığını; bu araçların üretkenliği artırırken bilişsel becerilerin körelmesi yönünde tehditler barındırdığını göstermektedir. Özellikle akademik dürüstlük bağlamında, literatürde Pramjeeth ve Ramgovind (2024) tarafından da belirtildiği üzere, öğrencilerin bu araçları bir “asistan” mı yoksa “gizli bir yazar” mı olarak konumlandıracakları konusundaki kararsızlıkları en temel tartışma konusudur. Üniversitelerin bu konuda henüz net politikalar geliştirmemiş olması önemli bir boşluk oluşturmaktadır. Bu durum öğrencilerin etik sınırları kendi değer yargılarına göre belirlemek zorunda kalmasına ve etik ikilemlerin derinleşmesine yol açmaktadır.
Veri gizliliği ve mahremiyet açısından bakıldığında, katılımcıların ham verilerini veya henüz yayımlanmamış makale taslaklarını ÜYZ platformlarına yüklerken duydukları endişe, literatürdeki sistemik gizlilik risklerine dair bulguları desteklemektedir. Bilgi doğruluğu noktasında ise ÜYZ’nin zaman zaman “halüsinasyon” olarak adlandırılan hatalı içerikler üretmesi, öğrencileri eleştirel bir teyit sürecine itmektedir. Diğer yandan ÜYZ; dil engellerini aşma ve zaman yönetimi gibi süreçlerde önemli fırsatlar sunsa da, literatürde Fan ve ark. (2024) tarafından vurgulanan “bilişsel tembellik” ve araca aşırı bağımlılık riski, akademik niteliğin uzun vadede korunması açısından bir tehdit olarak görülmektedir. Sonuç olarak, bu araçların denetimsiz kullanımı akademik etik kültüründe erozyona ve adil rekabet ortamında güven kaybına yol açabilecek ciddi riskler barındırmaktadır.
11. Sonuç
Bu araştırma, lisansüstü öğrencilerin Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) araçlarını ağırlıklı olarak hayatı kolaylaştıran bir kişisel asistan ve zengin bir bilgi kaynağı olarak anlamlandırdıklarını ortaya koymuştur. Akademik camianın bu teknolojiye bakışında genel bir olumluluk gözlense de, özellikle kıdemli araştırmacılar arasında temkinli ve dirençli bir yaklaşımın sürdüğü saptanmıştır. Araştırma sonucunda ÜYZ’nin; literatür tarama, akademik yazım desteği ve zaman yönetimi gibi alanlarda öğrencilere büyük katkılar sağladığı, ancak bu durumun bilişsel becerilerin zayıflaması, araca bağımlılık ve intihal riskleri gibi ciddi tehditleri de beraberinde getirdiği görülmüştür.
Etik boyutta ise; içeriklerin güvenirliği, katılımcı gizliliği ve yapay zekânın yazarlık hakkı gibi konuların öğrencilerde belirgin ikilemler yarattığı sonucuna varılmıştır. Bu ikilemlerle başa çıkabilmek adına; ÜYZ kullanımının çalışmalarda şeffafça beyan edilmesi, verilerin doğruluğunun teyit edilmesi ve veri paylaşımının sınırlandırılması stratejik önlemler olarak öne çıkmaktadır. Nihai olarak, hem öğrencilerin hem de akademisyenlerin ÜYZ araçlarını etik ve etkili kullanabilmeleri için farkındalık artırıcı uygulamalı eğitimlerin düzenlenmesi ve akademik politikaların bu yeni teknolojiye göre güncellenmesi gerekliliği vurgulanmaktadır.
12. İnceleme Sonuçları ve Öneriler
Eğitim bilimleri alanında yürütülen bu fenomenolojik araştırmayı değerlendirdiğimde, Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) araçlarının lisansüstü eğitimdeki etkilerinin oldukça gerçekçi ve samimi bir şekilde ele alındığını düşünüyorum. Çalışmanın özellikle öğrencilerin yaşadığı etik ikilemleri ve kafa karışıklıklarını doğrudan katılımcıların kendi cümleleriyle aktarması, konunun derinliğini kavramamı sağlamıştır. İncelediğim bu makale üzerinden vardığım kişisel değerlendirmelerim ve akademik sürece dair önerilerim şunlardır:
- Üniversitelerin yapay zekâyı bir “tehdit” olarak görüp tamamen yasaklamak yerine, bu araçların hangi sınırlar içerisinde bir “asistan” olarak kabul edilebileceğine dair etik belirsizlikleri ortadan kaldıran, şeffaf ve uygulanabilir rehberler hazırlaması gerektiğini düşünüyorum.
- Lisansüstü öğrencilerin akademik dürüstlükten ödün vermeden teknolojik imkânlardan yararlanabilmesi için, müfredatlara sadece teknik kullanım değil, bilgiyi doğrulama ve etik sorgulama becerilerini geliştirecek “Yapay Zekâ Okuryazarlığı” derslerinin entegre edilmesini öneriyorum.
- Geleneksel ödev ve sınav yöntemlerinin ÜYZ çıktılarıyla karıştığı bu yeni dönemde; akademik topluluğun öğrencileri daha fazla sorgulama, yorumlama ve özgün üretime dahil edecek (sözlü savunmalar, uygulama projeleri veya süreç odaklı ödevler) yeni ölçme-değerlendirme modelleri geliştirmesi gerektiği kanaatindeyim.
- Akademik dürüstlük kültürünü sağlamlaştırmak adına, hazırlanan çalışmalarda yapay zekâdan ne ölçüde yararlanıldığının (fikir alma, dil düzeltme veya veri analizi gibi) “Metot” veya “Teşekkür” kısımlarında dürüstçe beyan edilmesinin bir akademik standart haline getirilmesini önemli buluyorum.
- Araştırmada dikkatimi çeken en önemli noktalardan biri olan kuşaklar arası bakış açısı farkını gidermek adına; kıdemli akademisyenler ile genç araştırmacıların deneyim ve teknolojiyi harmanlayabileceği ortak atölye çalışmalarının düzenlenmesinin akademik barışa faydalı olacağını değerlendiriyorum.
Hazırlayan: Serkan BÖLEK 100223821
——————-
Bu inceleme Creative Commons Atıf-AynıLisanslaPaylaş 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır. Makale lisansı hakkında ilgili yazar ya da yayıncıdan bilgi alınız.
