T.C. MARMARA ÜNİVERSİTESİ
ATATÜRK EĞİTİM FAKÜLTESİ
BİLGİSAYAR VE ÖĞRETİM TEKNOLOJİLERİ EĞİTİMİ BÖLÜMÜ
2025-2026 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI BAHAR DÖNEMİ
BİLİŞİM ETİĞİ DERSİ
MAKALE İNCELEME RAPORU
Hazırlayan: Ozan Eren Üzümcüoğlu 100222022

İçindekiler

  1. Makale Adı
  2. Yazar(Lar)
  3. Makale Künyesi(Apa Standardı)
  4. Makale Erişim Adresi
  5. Giriş
  6. Araştırmanın Amacı
  7. Yöntem/Araştırma Modeli
  8. Evren ve Örneklem/Çalışma Grubu
  9. Veri Toplama Araçları ve Süreci
  10. Verilerin Analizi
  11. Bulgular 
  12. Tartışma Sonuç ve Öneriler
  13. Makale İnceleme Sonuçları ve Öneriler

 

1.Makale Adı

Eğitimde yapay zekâ kullanımı: Etik sorunlar ve çözümler

 

2.Yazar(Lar)

Süleyman Temur

3.Makale Künyesi(Apa Standardı)

Temur, S. (2025). Eğitimde yapay zekâ kullanımı: Etik sorunlar ve çözümler. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, 74, 568-595. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1516576

 

4.Makale Erişim Adresi

https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4072225

 

5.Giriş

Günümüzde teknolojik gelişmeler, eğitim ortamlarını köklü bir dönüşüme uğratarak Yapay Zekâ (YZ) kullanımını ön plana çıkarmıştır. Aktay, Gök ve Uzunoğlu (2023) gibi araştırmacıların vurguladığı bu değişim; öğrenme deneyimlerini kişiselleştirme ve öğretim metodlarını geliştirme potansiyeliyle büyük ilgi görmektedir. Özellikle COVID-19 salgını sonrası dijitalleşme ihtiyacı, YZ araçlarının eğitim faaliyetlerine entegrasyonunu hızlandırmıştır (Yeşilyurt, Dündar & Aydın, 2024).

YZ uygulamaları hedef yönetimini kolaylaştırıp yaratıcılığı desteklese de (Aşık vd., 2023), bu sürecin beraberinde getirdiği ciddi etik endişeler, sağlam politikaların oluşturulmasını zorunlu kılmaktadır. Bu kapsamda çalışma; eğitimde YZ kullanımını deontolojik etik ve faydacı etik yaklaşımları üzerinden analiz ederek; adalet, şeffaflık ve mahremiyet gibi temel ilkeler bağlamında ele almaktadır.

 

6.Araştırmanın Amacı

Bu araştırmanın amacı, yapay zekânın eğitimdeki dönüştürücü rolünü ve beraberinde getirdiği etik sorunları (adalet, şeffaflık, mahremiyet) analiz etmektir. Çalışma, bu teknolojik gelişimi deontolojik ve faydacı etik kuramlar ışığında değerlendirerek sorumlu bir kullanım çerçevesi sunmayı hedeflemektedir.

7.Yöntem/Araştırma Modeli

Bu çalışma, belirli dâhil etme ve dışlama kriterlerine göre filtrelenen akademik yayınların sistematik bir şekilde incelendiği bir literatür taramasıdır. Araştırma sürecinde; konuyla ilgili veri tabanlarından elde edilen kaynaklar titizlikle elenmiş, ardından seçilen metinler tematik kodlama yöntemiyle analiz edilerek etik sorunlar ve yasal düzenlemeler gibi ana temalar altında sınıflandırılmıştır.

 

8.Evren ve Örneklem/Çalışma Grubu

Araştırmada çalışma grubu bulunmamaktadır. Çalışma, eğitimde yapay zekâ ve etik konularına ilişkin akademik literatürün incelenmesine dayanan bir sistematik literatür taramasıdır.

 

9.Veri Toplama Araçları ve Süreci

  Veri Kaynakları: Araştırma konusuyla ilgili belirli kriterlere göre seçilmiş olan; kitaplar, makaleler, tezler, konferans bildirileri, tarihi kayıtlar ve raporlar veri setini oluşturmaktadır.

  Kullanılan Veri Tabanları: İlgili yayınlara ulaşmak için Web of Science, Scopus, ERIC, IEEE Xplore ve TR Dizin veri tabanları taranmıştır.

  Eleme Yöntemi: Yayınların değerlendirilmesinde çok aşamalı bir eleme yöntemi uygulanmıştır. İlk aşamada başlık ve özet incelemesi yapılmış; eğitimde Yapay Zeka (YZ) kullanımının etik yönleriyle doğrudan ilgili olmayan çalışmalar elenmiştir. İkinci aşamada ise ilk aşamayı geçen yayınların tam metinleri detaylıca incelenmiştir

 

10.Verilerin Analizi

Nitel Derleme ve Doküman Analizi: Makale, “Yapay Zeka” ve “Eğitim” konularında daha önce yapılmış çalışmaları, yayınlanmış raporları ve akademik makaleleri bir veri kaynağı olarak kullanır. Bu ikincil veriler, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman incelemesi yoluyla analiz edilmiştir.

Tematik Sentez: Toplanan teorik veriler, yazar tarafından belirli temalar (fırsatlar, beklentiler ve etik sorunlar) altında sınıflandırılmış ve bu temalar üzerinden bir sentez oluşturulmuştur.

Betimsel Analiz: İncelenen literatürdeki bulgular, eğitim paydaşları (öğrenci, öğretmen, kurum) üzerindeki etkilerine göre yorumlanarak betimsel bir yaklaşımla sunulmuştur.

Özetle; makalede herhangi bir nicel (sayısal) analiz bulunmamakta, bunun yerine mevcut bilgilerin nitel olarak değerlendirildiği ve yorumlandığı bir analiz süreci izlenmektedir.

 

11.Bulgular

Makalede yapay zekanın tek bir tanımının olmaması, alanın disiplinlerarası yapısına (psikoloji, dilbilim, bilgisayar bilimi) ve teknolojinin sürekli gelişen dinamik doğasına bağlanmıştır. Araştırmacılar, YZ’yi kendi uzmanlık alanlarına göre ya bir “mühendislik ürünü” ya da “insan zihninin bir simülasyonu” olarak farklı pencerelerden tanımlamaktadır.

Yapay zekanın eğitimdeki riskleri; hatalı verilerden kaynaklanan ayrımcılık ve önyargı, algoritmaların şeffaf olmamasından doğan güven sorunu, deepfake teknolojisiyle yayılan dezenformasyon ve karar vericilerin teknik uzmanlık eksikliği nedeniyle ortaya çıkan yönetimsel hatalar olarak tek bir etik ve teknik belirsizlik bütününde toplanmaktadır.

Yapay zekanın eğitimdeki kullanımına yönelik yasal düzenlemeler, teknolojinin hızına kıyasla daha yavaş gelişmekte olup temelde veri gizliliği, güvenlik ve etik standartların korunmasını oluşturulan çerçeveler, eğitim ortamlarında şeffaflığı, hesap verebilirliği ve bireysel hakların korunmasını yasal bir zorunluluk haline getirmeyi hedeflemektedir

 

12.Tartışma Sonuç ve Öneriler

Çalışma, bilişim teknolojileri ve yapay zekânın sunduğu fırsatların yanı sıra algoritmik önyargı, veri gizliliği, şeffaflık ve hesap verebilirlik gibi temel bilişim etiği sorunlarını derinlemesine analiz etmektedir. Makalenin sonuç bölümünde, yapay zekâ sistemlerinin eğitim verilerindeki yanlışlıkları kopyalayarak adalet duygusunu zedeleyebileceği, büyük verinin işlenmesi sürecinde kişisel mahremiyetin risk altında olduğu ve sistemlerin “kara kutu” doğasının etik denetimi zorlaştırdığı vurgulanmaktadır. Bu sorunlara çözüm olarak ise etik ilkelerin uluslararası standartlarla yasallaştırılması, tasarım sürecinin en başından itibaren etik değerlerin sisteme entegre edilmesi bilişim etiği eğitiminin her seviyede müfredata dahil edilmesi ve algoritmaların bağımsız kurullar tarafından düzenli olarak denetlenmesi önerilmektedir. Nihayetinde, teknolojik ilerlemenin insan onurunu ve temel haklarını merkeze alan, insan kontrolünden çıkmayan şeffaf bir yapıda kurgulanması gerektiği ifade edilmektedir.

 

13.Makale İnceleme Sonuçları ve Öneriler

Yapay zekâ teknolojilerinin farklı disiplinlerde farklı tanımlarla karşımıza çıkması, aslında yapay zekanın ne kadar çok katmanlı etik risk barındırdığının bir göstergesi. Makalede de vurgulandığı gibi; kişisel verilerin arka planda nasıl saklandığının belirsizliği, veri gizliliğinde alınan rızanın artık sadece kurumları hukuken kurtaran sembolik bir işleme dönüşmesi ve karar mekanizmalarının gizemli doğası güven bağını ciddi şekilde sarsıyor. Bu noktada yapay zekâyı hesap verebilir kılmak için yasal düzenlemeler ve kapsayıcı eğitim politikaları şart olsa da, açıkçası ben geliştiricilerin bu karmaşık karar mekanizmalarını son kullanıcıya her zaman tam ve şeffaf bir şekilde açıklayabileceğini veya açıklamak isteyeceğini pek düşünmüyorum. Bu yüzden önerim; sadece teorik açıklamalara güvenmek yerine, yapay zekânın verdiği kararların “niye” verildiğini kabaca da olsa sorgulayabileceğimiz denetim arayüzlerinin zorunlu tutulması,kişisel veriler konusunda olay sadece o onay kutucuklarını tıklamakla bitmemeli; kullanıcının verisinin o an nerede ve ne amaçla kullanıldığını şeffafça görebileceği basit dijital paneller zorunlu hale gelmeli. Hatta veri, ilk başta onay verdiğimiz amacın dışına taşmaya çalıştığı anda sistemi otomatik olarak durduran akıllı etiketleme yöntemleri devreye girmeli geliştiricilerin en baştan “tasarımda etik” felsefesini kodlarına işlemesi ve algoritmaların tarafsızlığını ölçen bağımsız etik kurulların devreye girmesidir. Ancak bu şekilde, teknolojiyi sadece kabullenen değil, onun sınırlarını ve doğruluğunu gerçekçi bir şüpheyle kontrol edebilen bir sistem kurabiliriz.

 

Hazırlayan:  Ozan Eren Üzümcüoğlu 100222022

——————-   
Creative Commons Lisansı
Bu inceleme Creative Commons Atıf-AynıLisanslaPaylaş 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır. Makale lisansı hakkında ilgili yazar ya da yayıncıdan bilgi alınız.